NHÀ HỒ MẠT VẬN

 KHÚC CA BUỒN NHÀ HỒ

Nhà Trần đến lúc suy vong

Quan lại tham nhũng, vua không lo triều

Bá tánh cơ cực trăm điều

Giặc cướp nổi loạn rất nhiều các nơi

Quân lính biếng nhác ăn chơi

Lòng dân ca thán cuộc đời lầm than

Trước nguy cơ sẽ tiêu tan

Quan Lê phụ chính mưu toan soán Trần

Quyền lực thao túng dần dần

Thanh lọc vây cánh họ Trần khắp nơi

Lê Quý Ly gặp đúng thời

Thâu tóm chính sự về nơi phe mình

Sau cùng làm chủ triều đình

Sát hại thân tín họ Trần dã man

Số người chết đến hàng ngàn

Số chạy thoát được lên ngàn ẩn thân

Quý Ly cướp ngôi nhà Trần

Cải cách hành chính có phần gắt gao

Tây Kinh xây đắp luỹ cao

Triều đình chuyển vào đến tận xứ Thanh

Thăng Long thành một đô thành

Tên cũng được đổi trở thành Đông Đô( Kinh)

Tây Kinh bề thế quy mô

Tường xây đá hộc rất to và bền

Cung điện dựng mới hết lên

Một đô thị đẹp nhất trên nước mình

Kinh phí kiệt quệ dân sinh

Sức người mệt nhọc, dân tình xôn xao

Chính sự mâu thuẫn lên cao

Lòng dân đã hết tin vào Quan Gia

Tiền giấy lại được tung ra

Kinh tế khủng hoảng thế là rối reng

Quân đội đông nhưng yếu hèn

Suốt ngày bài bạc đỏ đen chơi bời

Lê Quý Ly lo rã rời

Thị sát dân chúng khắp nơi tình hình

Thay họ Hồ thành họ mình

Tây Đô làm chốn thành kinh nhà Hồ

Đại Việt đổi thành Đại Ngu

Hồ Quý Ly lên ngôi vua đứng đầu

Lãnh đạo không được bao lâu

Thấy mình già yếu bắt đầu nhường ngai

Hồ Hán Thương có đức tài

Quý Ly nhường lại ngai vàng cho con

Ông làm cố vấn giúp con

Quyền bính vẫn còn như một ông vua

Thái thượng hoàng cùng với vua

Chỉnh đốn nội bộ , đại tu triều đình

Càng ngày mọi việc rối tinh

Rất nhiều tướng lĩnh việc quân chán chường

Ngoại giao lủng củng trăm đường

Nhà Minh lại thường chèn ép nước ta

Hồ Quý Ly rất lo xa

Nghiên cứu vũ khí để mà phòng thân

Hồ Nguyên Trừng giỏi việc quân

Nhiệm vụ chủ yếu canh tân khí tài

Nghiên cứu chế tạo nỏ dài

Thuốc nổ các loại , giáp đồng hộ thân

Súng thần công mới, tối tân

Thành luỹ có phần gia cố thêm cao

Thuyền chiến đóng đinh sắt vào

Mở rộng kênh đào, phát triển thuỷ binh

Kỷ luật sắt với quân binh

Củng cố quân đội , tuyển binh càng nhiều

Lực lượng đông trên một triệu

Bố trí các lộ giống triều Trần xưa

Đại Ngu hùng mạnh không vừa

Ai Lao cũng phải chịu thua cúi đầu

Chân Lập triều cống ngọc châu

Những vùng phên giậu tỏ ra biết điều

Trước mặt nhẫn nhịn Minh triều

Mở rộng lãnh thổ thêm nhiều về nam

Quân Hồ tiến đánh nước Chăm

Phạm Nguyên Khôi xuống phương Nam chiếm thành

Quân Chăm thua trận rất nhanh

Chiêm Động, Cổ Luỹ trở thành đất ta

Quân Hồ thừa thắng tiến xa

Vây hãm Chiêm chúa trên đà nguy vong

Đồ Bàn bị vây nhiều vòng

Quân Hồ đã cố tấn công rất nhiều

Nhưng chưa phá được bao nhiêu

Vua Chăm cầu cứu Minh triều viện binh

Để tỏ lòng với đồng minh

Quân Minh đã phái viện binh tiến vào

Vua Chăm thoát trận ba đào

Quân Hồ chẳng có cách nào bèn lui

Tình hình không mấy gì vui

Hai vua lo lắng ngược xuôi rã rời

Miền nam, yên ổn xong rồi

Nhà Hồ phòng thủ những nơi hiểm nghèo

Để đối phó với Minh triều

Đồn luỹ xây nhiều và rất quy mô

Chiến thuyền súng ống lắp vô

Tình báo liên tục thăm dò nhà Minh

Thành Đa Bang xây mới tinh

Chiến luỹ kiên cố , tinh binh đóng nhiều

Trên những con sông trọng yếu

Đóng cọc rất nhiều để chặn thuỷ quân

Quân đội tăng cường tập trận

Họ Hồ cố lấy lòng dân trở về

Tuy nhiên mâu thuẫn nhiều bề

Danh Nho, học sỹ chán chê triều đình

Họ Hồ bị cô lập mình

Số người thân tín càng ngày ít đi

Nhà Minh đòi đất biên thuỳ

Nhà Hồ nhân nhượng cắt đi vài phần

Xứ Lộc Châu rất thưa dân

Vốn là một phần đất của Tư Minh

Mười phần ngày trước thuộc mình

Nhà Hồ trả lại nhà Minh ba phần

Tình hình tạm lắng xuống dần

Trần Thiêm Bình giả làm thân tộc Trần

Sang Minh bày vẽ phân trần

Kể tội họ Hồ cướp mất ngôi vua

Minh Thành Tổ nghe phân bua

Nhân cơ hội ấy để xua quân vào

Lý Ỷ đi sứ tiến vào

Mang danh Thiên tử ngôi cao ra điều

Rằng họ Hồ gây nhũng nhiễu

Trần Thiêm Bình đến Thiên triều cầu xin

Nhà Hồ theo dõi tình hình

Biết rằng Lý Ỷ sang rình nước ta

Lệnh truyền phải giết phòng xa

Nhưng mà Lý Ỷ chạy xa mất rồi

Lý Ỷ báo cáo lắm lời

Chủ yếu hạ nhục vua tôi nhà Hồ

Hồ Hán Thương rất là lo

Nguyễn Cảnh Chân được cử vô Minh triều

Biểu dâng tạ tội đôi điều

Những ý chủ yếu là xin hiếu hoà

Xin rước Thiêm Bình về nhà

Cung nghinh đón tiếp để mà trả ngôi

Chấp nhận được làm bề tôi

Vua Minh nghe vậy mở lời ra ngay

Chấp thuận những biểu thư này

Nếu Hồ quy thuận phong ngay chư hầu

Đại Ngu sẽ là một châu

Sáp nhập Minh quốc cùng nhau vững bền

Họ Hồ nghĩ vậy chẳng nên

Khéo léo co kéo dài thêm hội đàm

Ngoại giao qua lại thời gian

Họ Hồ lại phái sứ sang điều đình

Cố lắng nghe thêm sự tình

Sứ Lưu Quang Đình, Phạm Canh đến triều

Vua Minh đã hiểu đôi điều

Tuy nhiên đã muốn ít nhiều đánh ta

Lưu Quang Đình bị đuổi ra

Phạm Canh bị giữ để mà dò tin

Họ Hồ nắm bắt thông tin

Biết rằng tình hình sẽ đánh nhau to

Nhà Minh bắt đầu kiếm cớ

Trần Thiêm Bình được hỗ trợ quay về

Quân đội hộ tống chỉnh tề

Mười vạn quân đã tiến về biên cương

Hàn Quan, Hoàng Trung làm tướng

Thuỷ bộ hai đường đánh xuống Đại Ngu

Hồ Nguyên Trừng ra phòng thủ

Hoàng Trung di chuyển từ từ tiến sang

Cửa Lãnh Kinh ta chặn ngang

Quân Hồ vội vàng khinh địch ít hơn

Chủ quan nên đánh như vờn

Thành ra thất bại chết hơn vài ngàn

Rất nhiều tướng lĩnh bỏ thân

Phạm Nguyên Khôi, Chấn Cương tử trận

Chu Bỉnh Chương, Tam Bỉnh vùi thân

Trần Huyên Huyên cũng phơi thân chiến trường

Trần Thái Bộc chết đau thương

Hồ Nguyên Trừng phải tìm đường chạy nhanh

Quân ta bị đánh tan tành

Nguyên Trừng phải đành tháo chạy thoát thân

Hồ Vấn đã kịp nhanh chân

Quân đi lặng lẽ bất thần tấn công

Hoàng Trung đang ở bờ sông

Trở tay không kịp, đành lòng rút đi

Quân Minh chạy đến biên thuỳ

Hồ Xạ, Trần Đĩnh đã đi cản đường

Khoá chặt những lối biên cương

Hoàng Trung cùng đường xin lối thoát thân

Đứng trước cái chết đang gần

Cao Cảnh nhận lệnh đã cầm thư sang

Quân Minh phủ phục đầu hàng

Trần Thiêm Bình bị giải sang quân Hồ

Nhiều lính bị ta cầm tù

Thiêm Bình bị xử lăn trì chết ngay

Minh Thành Tổ biết chuyện này

Huy động binh mã chọn ngày đánh ta

Thần công, đại nỏ, chiến xa

Dân binh, lương thảo thật là khuyếch trương

Thuỷ quân đã rất khẩn trương

Kỵ binh trên những chiến trường hội sư

Thảo thêm một bố cáo thư

Phù Trần diệt Hồ truyền xuống phương nam

Tình hình rất đỗi nguy nan

Quan Gia vội vàng sai sứ sang Minh

Trần Cung Túc phải liều mình

Giải thích tình hình về chuyện đánh nhau

Đại Ngu chấp thuận cúi đầu

Xin được triều cống ngọc châu, bạc vàng

Rằng Trần Thiêm Bình kẻ gian

Mạo nhận tôn thất mong làm quân vương

Vua Minh xem rẻ khinh thường

Bắt Trần Cung Túc nhốt luôn vào tù

Kế hoạch đã được dự trù

Quyết lòng đánh chiếm Đại Ngu bắt Hồ

Chu Năng , Mộc Thạnh, Trương Phụ

Ba tướng nhận chỉ tiếp thu soái kỳ

Chu Năng nhận ấn Chinh Di

Mộc Thạnh, Trương Phụ cùng đi phó đoàn

Tập hợp quân mã hoàn toàn

Binh tám mươi vạn tiến sang nước mình

Biên cương cấp báo tình hình

Lực lượng hùng hậu quân Minh tiến vào

Đại Quân đã đến Lộc Châu

Chuẩn bị kế hoạch bắt đầu tấn công

Tiết trời đang độ mùa đông

Gió mưa rét mướt , núi sông thảm sầu

Trải qua một trận ốm đau

Chu Năng đã chết , chuyển giao binh quyền

Trương Phụ thống lĩnh toàn quyền

Quân Minh ổn định xong liền tiến lên

Trương Phụ, Trần Húc đi tiên

Đoàn quân thiện chiến oai danh lẫy lừng

Quân Minh chặt đốn cây rừng

Quân bốn mươi vạn không ngừng bước chân

Pha Luỹ đã đến rất gần

Quân Hồ không dám ra ngăn chút nào

Mộc Thạnh, Lý Bân cũng vào

Xẻ núi mở lối đi mau từng ngày

Ải Phú Lệnh đến liền ngay

Thám mã cấp báo về ngay nhà Hồ

Biên cương bỏ để giặc vô

Một quyết định khiến nhà Hồ thua to

Quân Minh di chuyển tự do

Chẳng mà mấy chốc đã vô nước mình

Tại Bạch Hạc, giặc hội binh

Trương Phụ cho lính rêu rao chửi Hồ

Kể tội triều đình nhà Hồ

Cướp ngôi , soán chúa , mưu mô gian tà

Hịch truyền cứ thế phát ra

Quân Hồ vào thế thật là khó khăn

Lung lay ý chí ba quân

Giặc Minh đã khiến cho dân bỏ Hồ

Mạc Địch, Mạc Viễn phản đồ

Nguyễn Huân, Mạc Thuý bỏ Hồ theo Minh

Minh được rất nhiều hàng binh

Trương Phụ cho lính tấn công quân Hồ

Hồ Xạ bị trận thua to

Lùi về nam bờ sông Cái đóng quân

Giặc Minh cho thuyền chuyển quân

Trần Đĩnh đã có ém quân đợi chờ

Bãi Thiên Mạc, giặc lên bờ

Trần Đĩnh mai phục bất ngờ xông ra

Quân Minh bị đánh bật ra

Thiệt hại vô số thế là rút lui

Sau khi củng cố lại rồi

Trương Phụ ra lệnh đánh nơi Mộc Hoàn

Nguyễn Công Khôi rất chủ quan

Vui chơi thác loạn việc binh không màng

Quân Minh đánh trại nát tan

Thuyền chiến bị đốt cháy lan rực trời

Hồ Nguyên Trừng buồn rã rời

Giặc chiếm ưu thế hết rồi còn đâu

Tướng sỹ Đại Ngu lo âu

Nội bộ bắt đầu mâu thuẫn với nhau

Thành Đa Bang là tuyến đầu

Căn cứ rất mạnh đối đầu quân Minh

Hồ Quý Ly cứ trông tin

Lo lắng tình hình chiến sự Đa Bang

Hồ Nguyên Trừng gửi thư rằng

Không sợ giặc mạnh, sợ lòng dân xa

Trong Đa Bang đông quân ta

Thần công, voi chiến quả là rất đông

Hào thành đã có lòng sông

Những hàng cọc nhọn làm chông cản thuyền

Đồn canh lính gác thường xuyên

Thuỷ quân đồn trú chiến thuyền khắp nơi

Trương Phụ thị sát tận nơi

Nghiên cứu kỹ lưỡng thế rồi tiến công

Ban đêm quân Minh vượt sông

Hai cánh hiệp đồng nổ súng tấn công

Tây bắc, Trương Phụ, Hoàng Trung

Mộc Thạnh đánh cùng Trần Tuấn , tây nam

Quân Minh bắn pháo mở màn

Đại bác nhả đạn thẳng vào Đa Bang

Trong thành bắn trả hiên ngang

Hoả lực cũng mạnh sánh ngang kẻ thù

Đạn đá bay cứ vù vù

Tên như gió cuốn mịt mù không trung

Pháo lệnh vang lên đùng đùng

Trống trận tùng tùng trợ chiến hai bên

Quân Minh bắc thang leo lên

Mặt thành xác chết chồng lên lấp đầy

Quân Hồ đánh chẳng ngơi tay

Trong trận chiến này máu chảy thành sông

Quân Minh cố sức tấn công

Nhưng thành kiên cố nên không thể vào

Xác chết lấp hết chiến hào

Vẫn chưa tìm được cách nào để vô

Nguyễn Tông Đỗ tướng nhà Hồ

Cho quân đục lỗ xuyên qua tường thành

Voi trận xông ra ngoài thành

Định mở đường máu giúp thành giải vây

Nào ngờ quân Minh đã hay

Hoả tiễn bắn bầy voi chiến te tua

Quân Minh vẽ đầu sư tử

Voi thấy hình lũ sư tử nên kinh

Bầy voi lồng lộn linh tinh

Quân Hồ rối loạn đội hình thua đau

Voi chiến lùi lại tuyến sau

Quân sỹ lũ lượt kéo nhau vào thành

Quân Minh truy đuổi thật nhanh

Giặc chui qua lỗ vào thành Đa Bang

Quân Hồ bị đánh nát tan

Trận địa phơi xác hàng ngàn chiến binh

Tướng Lương Dân Hiến bỏ mình

Tướng Thái Bá Nhạc hy sinh trong thành

Toàn quân bị đánh tan tành

Súng ống, voi chiến đều thành tù binh

Quân Hồ tháo chạy thất kinh

Toàn tuyến phòng thủ quân mình vỡ tan

Tàn binh lui xuống Hoàng Giang

Trương Phụ chuẩn bị đánh sang Đông thành

Quân Minh tiến đến Đông kinh

Chưa nắm được rõ địa hình nơi đây

Trương phụ không tấn công ngay

Thăm dò địa thế từng ngày gắt gao

Nguyễn Thuý, Đặng Nguyên giúp vào

Bản đồ trận địa , luỹ hào của ta

Bọn hàng tướng bán quê nhà

Nối giáo cho giặc thật là nhục thay

Sau khi kế hoạch trình bày

Trương Phụ ra lệnh đánh ngay quân Hồ

Quân Minh tiến đến Đông đô 

Đốt hàng cọc gỗ xung quanh sông Hồng

Bốn phía toàn đồng bằng không

Đông đô khó thủ dễ công, mất liền

Quân Minh vơ vét bạc tiền

Con trai bắt thiến, gái vào làm nô

Tan hoang khắp chốn Đông đô

Thăng Long ngày trước thành mồ bỏ hoang

Dân tình rất đỗi hoang mang

Rất nhiều danh sỹ ra hàng giặc Minh

Sau khi kiểm soát tình hình

Trương Phụ dự tính tiến về Tây Đô

Hồ Nguyên Trừng đến sông Lô

Thuỷ bộ tập kích đánh vô kẻ thù

Tuy nhiên lại bị đánh thua

Tổn thất rất nặng, quân nhu mất nhiều

Một vạn quân đã bị tiêu

Chiến thuyền rất nhiều bị đắm trên sông

Quân Hồ tháo chạy rất đông

Lui về Muộn Hải cố phòng thủ thêm

Mộc Thạnh liền kéo quân đến

Quân Hồ lại bại nữa thêm lần này

Cửa Đại An giữ vài ngày

Hồ Nguyên Trừng buộc rút ngay đi liền

Quân Hồ thất trận liền liền

Toàn quân phải rút về miền Tây đô

Dân miền bắc đều phản Hồ

Khiến cho thế lực họ Hồ tiêu tan

Quân Minh tàn sát dã man

Những người thân tín làm quan nhà Hồ

Ai theo chúng phản lại Hồ

Được ban chức tước tiến vô quan trường

Đại Ngu thất bại thảm thương

Họ Hồ cùng đường cố gắng lo toan

Nhưng lòng dân mất hoàn toàn

Họ Hồ đành lấy bạc vàng mua dân

Tìm người tài để kết thân

Gả những công chúa cho dân trung thành

Cố gắng kéo dài chiến tranh

Xây lại quân đội để giành giang sơn

Thế cục ngày càng tệ hơn

Họ Hồ trong thế cô đơn sắp tàn

Hai vua phải bỏ ngai vàng

Rong ruổi từ bắc vào nam nhiều lần

Quân Minh đánh chiếm dần dần

Tìm người họ Trần để lập nguỵ quân

Họ Hồ đã cố nhiều lần

Nhưng mà khí số đã tàn đành thua

Quân Minh bắt cả hai vua

Nguyên Trừng cũng bị bắt đưa vào tù

Thế là chấm dứt Đại Ngu

Nước Việt lại bị kẻ thù xiềng gông

Buồn sao trong tiếng trống đồng

Nỗi đau mất nước nói không thành lời.

Nguyễn Duy Sắc 2002

Tài liệu tham khảo chính: Đại Việt Sử Ký Thư,...